HÀNH TRÌNH TỪ ĐĨA ĂN SẠCH ĐẾN THÀNH PHỐ SẠCH: HÃY BẮT ĐẦU TỪ BỮA CƠM HÀNG NGÀY
Theo báo cáo của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), mỗi năm thế giới lãng phí khoảng 1/3 lượng thực phẩm sản xuất ra (tương đương 1,3 tỷ tấn), gây ra 8 - 10% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Tại Việt Nam, con số này cũng vô cùng nhức nhối với khoảng 8,8 triệu tấn thức ăn bị bỏ phí mỗi năm (gây thiệt hại 3,9 tỷ USD, tương đương 2% GDP). Đáng chú ý, rác thải thực phẩm chiếm đến hơn 63% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình và lên tới 97% tại các cơ sở dịch vụ ăn uống.
Hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026 được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc phát động trên toàn cầu vào tuần thứ ba của tháng 9, mang chủ đề chính thức là “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch (From Clean Plates to Clean Cities)”. Chiến dịch năm nay tập trung vào vấn đề nhức nhối hiện nay: lãng phí thực phẩm, qua đó kêu gọi cộng đồng cùng hành động để tận dụng thực phẩm còn giá trị, xử lý chất thải hữu cơ và phát triển kinh tế tuần hoàn. Và đã đến lúc chúng ta thay đổi góc nhìn về giá trị của thực phẩm và rác thải hữu cơ ngay từ hôm nay. Một thành phố văn minh, xanh - sạch - đẹp không tự nhiên xuất hiện, nó bắt đầu từ chính lối sống tôn trọng thực phẩm và thói quen xử lý rác thải ngay tại nhà.
Chủ đề này hàm chứa một lập luận rõ ràng: vấn đề rác thải đô thị không thể giải quyết chỉ ở khâu xử lý cuối đường ống, mà phải được giải quyết từ gốc, tức từ hành vi tiêu dùng và thói quen ăn uống. Chiến dịch đề xuất ba hướng hành động có quan hệ chặt chẽ với nhau: giảm lãng phí ngay từ nguồn; tận dụng tối đa thực phẩm còn giá trị thông qua chia sẻ, quyên góp, chế biến lại; và xử lý chất thải hữu cơ, phát triển kinh tế tuần hoàn thông qua phân loại tại nguồn, ủ phân, thu hồi tài nguyên.
Trách nhiệm không thể đặt lên vai một chủ thể
Mỗi gia đình cần thay đổi thói quen mua sắm, nấu nướng, bảo quản và phân loại rác từ căn bếp của mình. Nhà trường cần đưa giáo dục về tiêu dùng có trách nhiệm vào chương trình, để trẻ em hình thành thái độ trân trọng lương thực từ sớm. Các nhà hàng, khách sạn, siêu thị, chợ cần tính toán khẩu phần hợp lý, có cơ chế xử lý thực phẩm gần hết hạn và kết nối với các bếp ăn thiện nguyện. Cộng đồng dân cư cần được tạo điều kiện xây dựng điểm thu gom rác hữu cơ, mô hình ủ phân quy mô nhỏ, vườn rau chung. Còn doanh nghiệp và chính quyền địa phương phải giữ vai trò dẫn dắt trong việc đầu tư hạ tầng phân loại, thu gom, tái chế và hoàn thiện cơ chế khuyến khích kinh tế tuần hoàn trong chuỗi cung ứng thực phẩm.
Từ chất thải đến tài nguyên
Điểm cốt lõi của cách tiếp cận này là thay đổi tư duy về chính khái niệm "rác". Rác hữu cơ, nếu được phân loại đúng, không còn là gánh nặng cần chôn lấp mà là nguyên liệu để sản xuất phân bón, năng lượng sinh học, trả lại dinh dưỡng cho đất. Đó chính là tinh thần của kinh tế tuần hoàn: mọi đầu ra của khâu này là đầu vào của khâu khác, và không có gì bị bỏ phí. Cách làm ấy vừa giảm áp lực lên môi trường, vừa mở ra cơ hội kinh tế mới, vừa góp phần củng cố an ninh lương thực.
Hành động từ hôm nay
Lời kêu gọi của chiến dịch vì thế không chỉ mang tính cổ vũ mà là một yêu cầu thực tiễn. Mỗi người cần ăn hết phần mình, nấu vừa đủ, mua vừa cần và phân loại rác ngay từ nguồn. Mỗi tổ chức, doanh nghiệp cần rà soát quy trình để giảm thất thoát. Mỗi địa phương cần biến chủ trương thành hạ tầng và cơ chế cụ thể. Chiếc đĩa sạch không đơn thuần là dấu hiệu của một bữa ăn trọn vẹn, nó là điểm khởi đầu của một chuỗi trách nhiệm nối liền gia đình với cộng đồng, cộng đồng với đô thị, đô thị với hành tinh. Nếu mỗi mắt xích trong chuỗi ấy được củng cố, thành phố sạch sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành kết quả tất yếu.
Thảo Uyên
